e-sparta.gr - Ο οδηγός της Σπάρτης

Η Καλαμάτα είναι πόλη της νοτιοδυτικής Πελοποννήσου, πρωτεύουσα του νομού Μεσσηνίας και λιμάνι της νότιας ηπειρωτικής Ελλάδας. Είναι μια πόλη με αρκετά πλούσια ιστορία που ξεκινά από τα αρχαία χρόνια, περνά στα μεσαιωνικά χρόνια (Ρωμαιοκρατία - Βυζάντιο), την τουρκοκρατία (επανάσταση 1821) και φθάνει μέχρι την απελευθέρωση (σύγχρονη ιστορία).

Πως προέκυψε όμως το όνομα της πόλης;

Υπάρχουν διάφορες εκδοχές για το όνομα της πόλης.

• Η πρώτη εκδοχή υποστηρίζει ότι, κατά τους πρώτους χριστιανικούς χρόνους, οι χριστιανοί της περιοχής βρήκαν την εικόνα της Παναγίας της Καλαμάτας στην περιοχή όπου αργότερα χτίστηκε το κάστρο της μεσαιωνικής πόλης. Μέσα στο κάστρο, κτίσθηκε ένα εκκλησάκι όπου φυλασσόταν η εικόνα της Παναγιάς της Καλαμάτας.
• Η δεύτερη εκδοχή αναφέρει ότι, στο Δέλτα του ποταμού Νέδοντος αναπτύχθηκαν πολλά καλάμια (καλαμωτά) και επικράτησε το όνομα Καλάμαι που αργότερα έγινε Καλαμάτα.
• Σύμφωνα με μια άλλη εκδοχή, το όνομα της πόλης προέρχεται από κάποια γυναίκα με καλά μάτια ή με επίθετο Καλομάτα.

Η δεύτερη εκδοχή έχει επικρατήσει περισσότερο!

Μυθολογία

Σύμφωνα με τη μυθολογία, ο ιδρυτής της πόλης θεωρείται ο Φάρις, γιος του Ερμή και της Φιλοδάμειας, κόρης του Δαναού. Η κόρη του Φάρι, η Τηλεγόνη, παντρεύτηκε τον Αλφειό και γέννησε τον Ορσίλοχο (το όνομα Ορσίλοχος αναφέρεται τόσο στην Ιλιάδα (Ε 546), όσο και στην Οδύσσεια (γ 488, φ 16), ως «Ορτίλοχος» από λάθος γραφή του Αριστάρχου). Αυτός, στη συνέχεια, γέννησε τον Διοκλή. Στην Ιλιάδα, ο Ορσίλοχος χαρακτηρίζεται από τον Όμηρο «πολλών ανδρών άναξ».

Ο Διοκλής, γιός του Ορσίλοχου, όπως αναφέραμε, υπήρξε ηγεμόνας στις Φαρές και στην ανατολική Μεσσηνία, ενώ στη δυτική κυβερνούσε ο Νέστορας. Ο Όμηρος αναφέρει ότι, ο Αγαμέμνονας για να κατευνάσει το θυμό του Αχιλλέα, του πρόσφερε επτά πόλεις μια εκ των οποίων ήταν οι Φαρές.

Άποψη της Καλαμάτας - Χαλκογραφία του A. Lasor, 1713

Οι δίδυμοι γιοί του Διοκλή ήταν ο Κρήθωνας και ο ομώνυμος με τον παππού του Ορσίλοχος, οι οποίοι συμμετείχαν σε εφηβική ηλικία στην Τρωική Εκστρατεία και σκοτώθηκαν στην Τροία από τον Αινεία (Ιλιάδα, Ε 542, 549). Η κόρη του Διοκλή, Αντίκλεια παντρεύτηκε τον Μαχάονα (γιο του Ασκληπιού), ενώ οι γιοι της Νικόμαχος και Γόργασος, διαδέχτηκαν τον Διοκλή. Στο ανάκτορο του Διοκλή φιλοξενήθηκαν ο Τηλέμαχος (γιος του Οδυσσέα) όταν αναζητούσε τον πατέρα του και ο Πεισίστρατος (γιος του Νέστορα), κατά τη μετάβασή τους από την Πύλο προς την Σπάρτη και κατά την επιστροφή τους.

Αρχαία Χρόνια

Κατά την αρχαία εποχή, θεωρούσαν ότι η θάλασσα κάλυπτε όλη την έκταση της σημερινής πόλης. Τελικά αυτό όμως διαψεύσθηκε στη συνέχεια από τα ευρήματα πρωτοελλαδικής (2600-2300 π.Χ.) και αρχαϊκής (ιερό Ποσειδώνα) περιόδου στην περιοχή Ακοβίτικα. Επίσης, ίχνη αρχαίας παρουσίας υπήρξε και στην κλασική, ελληνιστική και ρωμαϊκή εποχής γύρω από το κάστρο.

Εξαιτίας της τοποθεσίας της πόλης που βρίσκεται μεταξύ Πύλου και Σπάρτης, αποτέλεσε κύρια αφορμή για τους τέσσερις Μεσσηνιακούς πολέμους που έλαβαν χώρα μεταξύ 743 και 459 π.Χ. με νικητές τους Σπαρτιάτες. Έτσι από τα μέσα του 8ου αιώνα π.Χ. μέχρι και τα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ., η πόλη βρίσκεται υπό λακωνική κατοχή. Η απελευθέρωση της Μεσσηνίας προήλθε από τους Θηβαίους (με στρατηγό τον Επαμεινώνδα) οι οποίοι ίδρυσαν και την πόλη της Μεσσήνης - σημερινό Μαυρομάτι (369 π.Χ.).

Μεσαιωνικά χρόνια

Την περίοδο της ρωμαιοκρατίας, ο αυτοκράτορας Οκταβιανός Αύγουστος θα παραχωρήσει τις Φαρές στους Λάκωνες, τιμωρώντας έτσι τους Μεσσήνιους γιατί είχαν πάρει το μέρος του Αντώνιου και της Κλεοπάτρας. Στη συνέχεια, ο αυτοκράτορας Τιβέριος (14-37 μ.Χ.) απέδωσε τις Φαρές, τη Θουρία και την περιοχή της Δενθελεάτιδας και πάλι στους Μεσσήνιους. Εκείνη την εποχή έγινε και η μετονομασία της πόλης από Φαρές σε Καλαμάτα, πιθανότατα από την εικόνα της Παναγίας που βρισκόταν στο κάστρο και είχε το προσωνύμιο «Καλομάτα». Μέχρι τα χρόνια του Παυσανία, δεύτερο αιώνα, η πόλη που είχε εξαπλωθεί γύρω από το κάστρο βρισκόταν σε παρακμή, σε αντίθεση με την γειτονική Θουρία.

Μετά την Δ' Σταυροφορία (1204 μ.Χ.), η Καλαμάτα όπως και ολόκληρη η Πελοπόννησος καταλαμβάνονται από τους Φράγκους. Το κάστρο πέφτει, μετά από συνθηκολόγηση, στα χέρια των Φράγκων με ηγεμόνα τον Γουλιέλμο Σαμπλίτη, τον οποίο στη συνέχεια διαδέχτηκε ο Γοδεφρείδος Βιλλεαρδουίνο το 1205 μ.Χ. Ο τελευταίος ανοικοδομεί το μέχρι τότε μικρό και ερειπωμένο κάστρο και έτσι ξεκινάει η οικονομική ακμή της πόλης. Η περίοδος εκείνη αποτελεί λαμπρή εποχή για την Καλαμάτα, με την οικογένεια των Βιλλεαρδουίνων να την κυβερνά. Μετά το θάνατο του Γουλιέλμου (1278 μ.Χ.), το κάστρο της Καλαμάτας δεν περιήλθε στη σύζυγό του Άννα (Αγνή) Κομνηνή ή στις κόρες του Ισαβέλλα και Μαργαρίτα, αλλά στο Γάλλο βασιλιά της Νεάπολης Κάρολο Α΄ Ανζού και ύστερα στο διάδοχό του Κάρολο Β΄. To 1289 μ.Χ. όμως, ο Κάρολος Β΄ θα παραχωρήσει την Καλαμάτα στην Ισαβέλλα και στο δεύτερο σύζυγό της Φλωρέντιο ντ’ Αινώ (Florent d’ Hainaut). Η περίοδος αυτή ώθησε τον συγγραφέα Άγγελο Τερζάκη να συγγράψει και την περίφημη «Πριγκιπέσσα Ιζαμπώ»).   

To 1293 μ.Χ. οι Σλάβοι της Γιάννιτσας θα καταλάβουν την Καλαμάτα, όμως η πόλη θα επανέλθει στους Φράγκους μετά την προδοσία του διοικητή του Μυστρά Γεώργιο Σγουρομάλλη. Από το 1410 ως το 1459, η Καλαμάτα και η ευρύτερη περιοχή περιήλθαν στο δεσποτάτο του Μυστρά και στην οικογένεια των Παλαιολόγων.

Τουρκοκρατία

Από το 1459 και μετά, η Καλαμάτα περνά στην κυριαρχία των Τούρκων, του Μωάμεθ Β' Πορθητή. Κατά τη διάρκεια του Β΄ Ενετοτουρκικού Πολέμου (1645-1669), οι συνασπισμένες δυνάμεις Μανιατών και Ενετών του Φραντσέσκο Μοροζίνι (Fr. Morosini) θα απελευθερώσουν προσωρινά την Καλαμάτα (1659 μ.Χ.). Το 1685 η Καλαμάτα θα καταληφθεί ξανά από τους Ενετούς του Φρ. Μοροζίνι, με συμμάχους τους Μανιάτες. Εκείνη την περίοδο, το κάστρο θα υποστεί σημαντικές καταστροφές. Το 1715, επιστράφηκε οριστικά στους Οθωμανούς και έτσι η Τουρκοκρατία διατηρήθηκε ως την επανάσταση του 1821.

Η πόλη της Καλαμάτας κατείχε πρωταγωνιστικό ρόλο στον Αγώνα για την ελευθερία, καθώς υπήρξε η πρώτη πόλη που απελευθερώθηκε στις 23 Μαρτίου του 1821. Μερικοί από τους Καλαματιανούς (Μεσσήνιους) οπλαρχηγούς που πήραν μέρος στην Επανάσταση, ήταν ο ηρωικός Παπαφλέσσας (Αρχιμανδρίτης Γρηγόριος Δικαίος) και ο Νικηταράς, επονομαζόμενος και ως Τουρκοφάγος (Νικήτας Σταματελόπουλος). Αυτοί μαζί με τους Κολοκοτρώνη, Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη και άλλους, συμμετείχαν στις 23 Μαρτίου του 1821 στην πανηγυρική δοξολογία που τελέστηκε στον ιερό ναό των Αγίων Αποστόλων (μικρή βυζαντινή εκκλησία του 10^ου αιώνα που σώζεται μέχρι σήμερα και αποτελεί σύμβολο της πόλης).

Σύγχρονη ιστορία

Μετά την απελευθέρωση η πόλη άρχισε να αναπτύσσεται. Μετατράπηκε σε σημαντικό αστικό, οικονομικό και εμπορικό κέντρο της περιοχής, καθώς και διοικητικό κέντρο του νομού Μεσσηνίας. Είναι μια πόλη με πολλές ομορφιές και βασικό πλεονέκτημά της, την παρουσία της θάλασσας και το εύφορο έδαφος.